Ecologie

De ecologie van het waddengebied: kennis en waardering

Zwerm vogels boven een wadplaat. Foto: Jan Huneman

Zwerm vogels boven een wadplaat. Foto: Jan Huneman

Het ecosysteem van de Waddenzee wordt gekenmerkt door een geheel van droogvallende platen en barrière-eilanden met uitgestrekte kwelders. De Wadden vormen de grootste aaneengesloten rij zand- en slikplaten ter wereld en omvatten 60% van alle getijdengebieden in Europa en Noord-Afrika. Het gebied heeft een rijke, gevarieerde flora en fauna. In 2009 zijn het Nederlandse en Duitse deel van de Wadden toegevoegd aan de UNESCO werelderfgoedlijst.

Als samenhangend systeem is de Waddenzee meer dan een stapeling van onafhankelijke populaties of, in een nog engere benadering, natuurwaarden. Het waddensysteem omvat biologische, biogeochemische, klimatologische, hydraulische en geo(morfo)logische componenten en processen. Niet alleen trofische interacties (eten en gegeten worden in het voedselweb) maar ook interacties die via het milieu spelen (bv. beïnvloeding van slibgehalte door organismen) zijn van groot belang en vereisen een multidisciplinaire aanpak binnen de natuurwetenschappen.

De Waddenzee is een open systeem. Er zijn belangrijke uitwisselingen van water, nutriënten, slib en organisch materiaal met de rivieren en de kustzee. Deze open structuur noodzaakt een conceptuele benadering van de Waddenzee als een schakel in het continuüm van land naar zee, niet als een op zichzelf staand geheel.

De Waddenzee is een dynamisch systeem. Op ecologische tijdschaal zijn ingrijpende veranderingen waar te nemen. Verandering gebeurt onder invloed van lokale (bv. menselijke exploitatie, inrichting) maar ook van globale drivers (bv. klimaat, invasie door exotische soorten).

De Waddenzee is een waardevol systeem. Met betrekking tot natuurwaarden is sprake van 'de paradox van behoud in een veranderende wereld'. Niet iedere verandering is vanuit het oogpunt van de natuur een verbetering; beleid moet gericht zijn op het sturen van de ecologisch meest wenselijke veranderingen binnen de verschuivende grenzen van wat mogelijk is.

De portefeuille ecologie wordt aangestuurd door dr. ir. Katja Philippart.

Voorbeelden van kennislacunes en onderzoeksvragen waaraan op dit moment wordt gewerkt zijn:

  • Een beter begrip van de processen waarop het voedselweb is gebaseerd door verbeterde monitoring; Binnen de door het Waddenfonds gefinancierde projecten Mosselwad en Waddensleutels worden deze processen nader bestudeerd. Ook het Programma Naar een Rijke Waddenzee  besteedt aan het voedselweb expliciet aandacht.  Het door het Waddenfonds gefinancierde project WaLTER, dat op initiatief van de Waddenacademie tot stand is gekomen, richt zich op de geïntegreerde monitoring op de lange termijn. 
  • modellering en aandacht voor kwalitatieve aspecten, alsook een paleoecologische reconstructie van deze processen;
  • Vergelijkend onderzoek met andere wadsystemen; Een eerste uitwerking vindt inmiddels plaats via het projectvoorstel METAWAD. Dit project wordt gefinancierd door het Waddenfons en is voortgekomen uit een initiatief van de Waddenacademie.
  • Studie van niet-trofische interacties die verlopen via de beïnvloeding van de omgeving, inclusief de dynamiek van biobouwers die het ecologische met het geomorfologische domein verbindt, zowel op het droge als op het natte wad; Zowel het NWO programma ZKO  als het programma Rijke Waddenzee besteden hieraan aandacht. Recent is ook vanuit het ZKO programma een Nederlands-Duitse call uitgegaan.
  • Het monitoren van de effecten van klimaatverandering; Binnen de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water   en het deelprogramma wadden van het Deltaprogramma worden projecten voorbereid die zich richten op natuurlijke vormen van kustverdediging onder klimaatverandering.
  • Een reflectie over hoe natuurwaarden behouden kunnen blijven of ontwikkeld kunnen worden terwijl de randvoorwaarden veranderen. Dit vereist samenwerking met de sociale en geesteswetenschappen. Op initiatief van de Waddenacademie is hierover een paper opgesteld onder de titel 'Improving Benefit Transfer for Wetland Valuation'.        

Belangrijke ecologische onderzoeksprojecten die momenteel met steun van de Waddenacademie worden voorbereid zijn:
 -     de rol van biobouwers in het ecosysteem;
 -    de geïntegreerde modellering van de dynamiek van slib en zand en hun ecologische implicaties
 -    de rol van geomorfologische dynamiek aan de randen van het wad.