Opinie: Stop met het tuinieren in de Waddenzee

Menselijk ingrijpen heeft veel invloed op de natuur in de Waddenzee. Projecten voor herstel moeten biodiversiteitsverlies opvangen. De praktijk laat echter zien dat dit lang niet altijd is te sturen.

Spuisluizen in de Afsluitdijk bij Den Oever. Foto: Joop van Houdt, via beeldbank RWS

Spuisluizen in de Afsluitdijk bij Den Oever. Foto: Joop van Houdt, via beeldbank RWS

In de serie opinieartikelen in het Friesch Dagblad, die op initiatief van de Waddenacademie tot stand komen is een artikel verschenen van Eelke Folmer, ecoloog en lid van de Young Wadden Academy.

De Waddenzee is een dynamisch gebied van land en water waar de natuur onverstoord zijn gang gaat. Een zee waar het getij bepaalt waar wadplaten, geulen en mosselbanken liggen en waar zeehonden, bruinvissen en grote aantallen vogels en vissen volop de ruimte hebben om te jagen, te paren, te broeden en te rusten. Een gebied waar natuurliefhebbers, kunstenaars, schrijvers en wetenschappers geïnspireerd en geraakt worden. Een plek waar de mens een gast is.

Een mooi beeld, de Waddenzee als een onverstoorde wildernis, maar het is een mythe. De natuur in de Waddenzee werd en wordt door mensen beperkt en beïnvloed door dijken, mijnbouw, vervuiling, visserij, industrie, baggerwerkzaamheden en toerisme. En toch is het een nuttige mythe want de Waddenzee is in de eerste plaats een natuurgebied waar fysische en ecologische processen grotendeels vrij verlopen. En om deze reden is het Werelderfgoed geworden.

Kapot en verstoord

Er is in de Waddenzee helaas veel kapot gemaakt en verstoord. De afsluitingen van de Zuiderzee en de Lauwerszee en de vele dijken hebben de verbindingen met het achterland verbroken waardoor brakke natuur verdween en vismigratie op vele plekken onmogelijk is geworden. Door de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 veranderde ook de waterbeweging in de westelijke Waddenzee waardoor grote hoeveelheden sediment in beweging zijn gekomen en de ligging van wadplaten en geulen nog steeds veranderen.

Door een veranderde waterbeweging en zoutgradiënt, wierziekte en eutrofiëring (voedselverrijking van water, red.) verdwenen de grote permanent onder water gelegen zeegrasvelden en vrijwel alle droogvallende zeegrasvelden uit de Nederlandse Waddenzee. In de jaren tachtig werden op droogvallende wadplaten alle mosselbanken weggevist waardoor habitat en een belangrijke voedselbron voor onder andere scholeksters verdween. De lijst is lang en steeds weer zijn er nieuwe bedreigingen waarbij klimaatverandering en de stijgende zeespiegel wellicht de belangrijkste, maar zeker niet de enige, zijn.

Status

Als Werelderfgoed en Natura 2000-gebied heeft de Waddenzee een bijzondere status binnen de Nederlandse natuurbescherming waarbij kennis een belangrijke rol vervult. Dankzij monitoring en wetenschappelijk onderzoek is veel bekend geworden, maar desondanks hebben we een onscherp beeld van de historische situatie, de vele complexe relaties tussen oorzaak en gevolg en de lange en kortetermijnontwikkelingen.

Het is daarom moeilijk om het functioneren van het huidige systeem te doorgronden. Maar wie de afgelopen jaren de natuurherstelprojecten rondom mosselbanken en zeegras heeft gevolgd, heeft waarschijnlijk een andere indruk gekregen. In de periode 2010-2014, toen het areaal mosselbanken al weer aanzienlijk was toegenomen, werd door natuurbeschermingsorganisaties en ecologen beweerd dat mosselbanken niet zouden terugkeren zonder ingrepen van buitenaf. Het Waddenfonds betaalde miljoenen aan onderzoek en herstelprojecten, maar geen enkele aangelegde mosselbank bleef liggen. Gelukkig groeide het areaal van spontaan ontstane mosselbanken door.

Voor droogvallend zeegras geldt eenzelfde soort verhaal. Streefbeelden zijn opgesteld onder de veronderstelling dat er vroeger grote oppervlakken zeegras voorkwamen op de wadplaten in de Nederlandse Waddenzee, al ontbreekt daar hard bewijs voor. En ook hier wordt op advies van onderzoekers reeds jarenlang fors geïnvesteerd in zaaiprojecten en onderzoek.
Dat noemenswaardige natuurwinst uitblijft en grote zeegrasvelden in de Nederlandse Waddenzee nog steeds ontbreken, is niet verrassend. Door de aanleg van de Afsluitdijk is de westelijke Waddenzee sterk veranderd, waardoor het maar zeer de vraag is of de condities onder de laagwaterlijn nog geschikt zijn voor zeegrasvelden. Daarnaast is in een dynamisch en stochastisch systeem als de Waddenzee de kans groot dat stormen, hete zomers of nog onbekende factoren dergelijke projecten doen mislukken.

De natuurlijke dynamiek en veerkracht van de Waddenzee moet niet onderschat worden en de intergetijdenatuur laat zich niet sturen met kleinschalig getuinier. Wanneer de Waddenzee voldoende ruimte, tijd en rust gegund wordt, kan de natuur zich op onverstoorde wijze ontwikkelen en kunnen vele verstoringen opgevangen worden. Om de huidige en toekomstige uitdagingen van de Waddenzee het hoofd te bieden moeten we de beperkingen van onze kennis erkennen en vertrouwen op en leren over de natuurlijke veerkracht van het systeem.

Dit artikel verscheen op  31 januari in het Friesch Dagblad.

Bekijk ook het overzicht van alle sinds mei 2011 verschenen opinieartikelen.