Schelpdieren in de Waddenzee lijden onder opwarming

Texel en Yerseke - Het warmer wordende klimaat benadeelt in steeds sterkere mate koude-minnende soorten. Hoe dit echter precies gebeurt was nog grotendeels onbekend.

Onder de titel "Some like it cold...." doen onderzoekers van het Koninklijk NIOZ op Texel en het Centrum voor Estuariene en Mariene Ecologie (CEME) van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) in Yerseke in het wetenschappelijke tijdschrift Marine Ecology Progress Series uit de doeken hoe het schelpdier het nonnetje (Macoma balthica) in de Waddenzee schade ondervindt door perioden met relatief hoge temperaturen in verschillende seizoenen.

Gaan deze schelpdieren vooral acuut dood tijdens hittegolven of geleidelijk door langdurige verzwakking als gevolg van zachtere winters of warmere zomers? Gaan alleen hun overlevingskansen achteruit of ook hun voortplantingssucces en hun groeisnelheid?

Vanaf 1970 deden de onderzoekers op de wadplaten van het Balgzand bij Den Helder steeds op dezelfde plekken twee keer per jaar en steeds volgens een vaste procedure metingen aan de talrijkheid van de nieuwe generatie Nonnetjes, het percentage van de volwassen dieren dat per half jaar door sterfte verdween en de individuele gewichtsveranderingen. Gedurende deze periode van bijna 40 jaar kwamen warme zomers en zachte winters steeds vaker voor. Zulke warmer dan gemiddelde seizoenen bleken op allerlei manieren een negatieve invloed uit te oefenen op de Nonnetjes. Zo resulteerden de zachtste winters in de daarop volgende zomer in een relatief kleine nieuwe generatie, de warmste lentes in een beneden-gemiddelde groei van de dieren en de warmste zomers in een verhoogde sterfte van de volwassen dieren. Zachte winters leidden ook nog tot extra vermagering doordat de stofwisselingsactiviteit van koudbloedige dieren zoals het nonnetje met de temperatuur toeneemt. Hierdoor wordt er in een zachte winter een grotere aanslag gedaan op de in de voorafgaande zomer aangelegde voedselreserves in de vorm van koolhydraten (glycogeen) dan in een strenge winter. Acute sterfte tijdens hittegolven lijkt daarentegen in de Waddenzee geen belangrijke rol te spelen, doordat Nonnetjes zich in de zomer relatief diep ingraven in de relatief koele wadbodem.

De gemeenschappelijke noemer van de gevonden effecten is een verslechtering van de energiebalans van de dieren bij hogere temperaturen. Sterke vermagering in zachte winters en slechte groei in het erop volgende voorjaar, dat dan meestal ook te warm is, leidt tot lichtgewicht dieren, die minder eieren produceren en sneller dood gaan dan dieren met een hoger startgewicht aan het begin van het groeiseizoen. Daarbij komt nog, dat roofvijanden als garnalen en krabben in het voorjaar in de Waddenzee talrijker zijn na zachte winters. Bij strenge winters vluchten deze naar de dan relatief warme Noordzee. De talrijkheid van vooral jonge garnalen in het voorjaar op het wad heeft een beslissende invloed op de overlevingskansen van heel jonge Nonnetjes kort nadat deze zich op wadplaten hebben gevestigd.

Vroeger waren Nonnetjes zeer talrijk in de Waddenzee. De laatste tien jaar zijn hun aantallen afgenomen tot minder dan 10% van de oorspronkelijke dichtheden. In het zuiden van hun verspreidingsgebied in Noord-Spanje of Zuidwest Frankrijk zijn ze op bijna alle oorspronkelijke vindplaatsen geheel of vrijwel geheel verdwenen. Al is de recente sterke achteruitgang van het Nonnetje misschien niet overal volledig toe te schrijven aan de klimaatverandering, het is wel waarschijnlijk dat het warmer worden van ons klimaat er in belangrijke mate aan heeft bijgedragen. Het is opmerkelijk, dat er duidelijke gevolgen van relatief warme seizoenen zijn aan te tonen op wel zo'n 1000 km ten noorden van de warme zuidgrens van het verspreidingsgebied van het Nonnetje.
 
Meer informatie:

-        Dr. Jan Beukema, NIOZ, jan.beukema@nioz.nl , 0222 369 310
-        Dr. Jan Boon, Communicatie & PR NIOZ, jan.boon@nioz.nl , 0222 369 466.
-        Ir. Froukje Rienks, Communicatie & PR NIOO-KNAW, f.rienks@nioo.knaw.nl  

Bijlage: Foto nonnetje met uitgestoken sifonen voor opname en uitscheiding van voedseldeeltjes  

Bibliografie artikel: J.J. Beukema, R. Dekker & J.M. Jansen (2009) Some like it cold: populations of the tellinid bivalve Macoma balthica (L.) suffer in various ways from a warming climate. Mar. Ecol. Prog. Ser. 384: 135-145. Lees het artikel op www.int-res.com/articles/meps_oa/m384p135.pdf