Spring naar hoofd-inhoud

Opinie: Benut wetenschappelijke kennis bij het nemen van beslissingen over de Waddenzee

In de serie opinieartikelen in het Friesch Dagblad, die op initiatief van de Waddenacademie tot stand komen is een artikel verschenen van Allert Bijleveld, wetenschapper bij het NIOZ.

Wadvogels in de Waddenzee. Foto: Benjamin Gnep

Wadvogels in de Waddenzee. Foto: Benjamin Gnep

Watlas ontvanger op een wadplaat. Foto: Allert Bijleveld

Watlas ontvanger op een wadplaat. Foto: Allert Bijleveld

Gezenderde kanoet. Foto: Benjamin Gnep

Gezenderde kanoet. Foto: Benjamin Gnep

De Waddenzee is een uniek natuurgebied. Toch vinden er schadelijke activiteiten plaats, waarvan de effecten moeilijk te meten zijn. Door maatschappelijke vraagstukken in te bedden in wetenschappelijke programma’s kunnen die effecten in kaart worden gebracht.

Jaren geleden, als eerstejaars promovendus aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), ging ik voor het eerst het wad op met de vraag waar wadvogels met eb naartoe gaan. In het bijzonder was ik geïnteresseerd in kanoeten, wadvogels die na een korte broedperiode op de Arctische toendra van Canada bij ons in de Waddenzee verblijven.

Hoe moeilijk kan het zijn, dacht ik, maar al snel werd ik geconfronteerd met de weidsheid van het wad. Per dag moest ik kilometers lopen op zoek naar kanoeten. Als ik eindelijk een groepje gevonden had en in de buurt kwam, vlogen ze om onduidelijke reden op en verdwenen als kleine stipjes achter de horizon, mij gefrustreerd achterlatend.

Nauwkeurig volgen

Maar deze frustratie is nuttig gebleken, want het heeft mij gemotiveerd om een methode te ontwikkelen waarmee ik groepen wadvogels automatisch, van seconde tot seconde, op meters nauwkeurig kan volgen in de uitgestrekte Waddenzee.

Omdat veel wadvogels slechts enkele tientallen grammen wegen, zijn GPS-zenders nog te zwaar en moesten we een alternatief ontwikkelen. Dat is WATLAS geworden: Wadden Sea Advanced Tracking and Localization of Animals in real-life Systems.

Met driehoekspeiling van het verschil in aankomsttijd bij ontvangers op en rond het wad kunnen we de positie van de zender berekenen. Doordat de zenders niet communiceren met satellieten, zoals GPS-zenders, hebben ze een kleine batterij en zijn ze slechts één gram zwaar. Bovendien zijn deze zenders relatief goedkoop (een paar tientjes per stuk), waardoor een grote en dus betrouwbare steekproef mogelijk is.

Dit jaar hebben we 260 kanoeten gezenderd waarvan de ontvangen signalen direct worden doorgestuurd naar het NIOZ. Daar draaien continue algoritmes om van de verschillen in aankomsttijd posities te berekenen. Op de website www.nioz.nl/watlas is nu zelfs live te volgen waar de vogels zich bevinden!

Vinger aan de pols

Na een voorzichtig begin met vijf ontvangers twee jaar geleden, draait WATLAS sinds deze zomer op volle toeren met 26 ontvangers. Voor het eerst kan er nu onderzocht worden hoe kleine wadvogels zich verspreiden in het waddengebied tussen Den Helder en de Friese kust.

Meteen leverde dit al nieuwe en verbazingwekkende inzichten op. Drieteenstrandlopers van slechts vijftig gram vliegen per dag wel 160 kilometer. En kanoeten laten grote individuele verschillen zien: de ene kanoet vliegt per tij maar een paar kilometer om zijn kostje bij elkaar te scharrelen, de andere vliegt zo’n beetje de hele westelijke Waddenzee door.

Waarom gaan ze niet naar dezelfde plek? Hoe kan het dat er zulke grote verschillen zijn tussen zo op het oog gelijke individuen? Dit soort vragen hopen we in de komende jaren als onderdeel van een langlopend wetenschappelijk onderzoek te beantwoorden.

Zoutwinning en bodemdaling

Ondanks de unieke en kwetsbare natuur vinden er in de Waddenzee activiteiten plaats die de natuur kunnen schaden en daarmee ook de status van Werelderfgoed. Zo zal er zoutwinning plaatsvinden onder het wad bij Harlingen, waarbij een bodemdaling is voorspeld van bijna een meter.

Voor vogels die met laagwater op dit stuk wad hun voedsel bij elkaar schrapen, zal dit desastreuze gevolgen hebben. Toch wordt er niet bijgehouden of de bodemdaling een effect heeft op deze vogels. Slechts aan de randen van het wad worden vogeltellingen gedaan, maar omdat dit gebied zo groot is zal daar geen lokaal effect mee gevonden worden.

Met de ontwikkeling van WATLAS is er nu een manier om laagwaterverspreiding te kunnen meten van allerlei soorten wadvogels.

Maatschappelijke inbedding

WATLAS is in eerste instantie een wetenschappelijk gedreven ontwikkeling om fundamentele vragen over de verspreiding van dieren te beantwoorden. In tweede instantie opent het deuren voor monitoring en het beantwoorden van maatschappelijke vragen over (veranderingen in) gebiedsgebruik door vogels.

Als wetenschapper sta ik te springen om uit mijn zogenaamde ivoren toren te komen, maar bij wetenschappelijke fondsen is het lastig om financiering te krijgen voor de combinatie van wetenschappelijke en (lokale) maatschappelijke vraagstukken. Het Waddenfonds zou dit gat kunnen dichten, maar het is erg moeilijk gebleken om wetenschappelijk kenniswerk gefinancierd te krijgen. Dit in tegenstelling tot maatregelen waarvan de kennis over het nut vaak nog ontbreekt.

Nu de eerste investeringen zijn gedaan en WATLAS operationeel is, is het een kleine stap naar maatschappelijke inbedding. Naast WATLAS zijn er verschillende, vaak langlopende, wetenschappelijke programma’s die benut kunnen worden voor het beantwoorden van maatschappelijke vragen.

Als maatschappelijke organisaties en gemeenschappelijke regelingen zoals het Waddenfonds middelen beschikbaar stellen om toegepaste vragen bij wetenschappelijke programma’s in te bedden, zal dit leiden tot een betere en efficiëntere bescherming van ons prachtige en enige natuurlijke UNESCO-werelderfgoed.

Dit artikel verscheen op  6 december in het Friesch Dagblad.

Bekijk ook het overzicht van alle sinds mei 2011 verschenen opinieartikelen.