Spring naar hoofd-inhoud

Opinie: Hebben we de sleutel tot dynamisch natuurbeheer van de Waddenzee?

In de serie opinieartikelen in het Friesch Dagblad, die op initiatief van de Waddenacademie tot stand komen is een artikel verschenen van Rick Hoeksema, werkzaam bij Rijkswaterstaat en projectleider Basismonitoring Wadden.

Luchtfoto van het Wad bij Zwarte Haan. Tot aan Ameland zijn meerdere ecotypes te vinden, zoals lage en hoge kwelders en een pionierszone. En onder water zowel hoog- als laagdynamische gebieden. Foto: Rijkswaterstaat

Luchtfoto van het Wad bij Zwarte Haan. Tot aan Ameland zijn meerdere ecotypes te vinden, zoals lage en hoge kwelders en een pionierszone. En onder water zowel hoog- als laagdynamische gebieden. Foto: Rijkswaterstaat

Ecotopenkaart Waddenzee. Bron: Rijkswaterstaat

Ecotopenkaart Waddenzee. Bron: Rijkswaterstaat

De natuur in de Waddenzee is constant in beweging: stranden en duinen stuiven, eilandkoppen bewegen, eilanden ‘wandelen’ en geulen meanderen vrij door een landschap van zand- en slikplaten. Hoe houd je met die uitdaging de natuurlijke ontwikkeling in de gaten als beheerder?

Er wordt wel eens vergeten dat de Waddenzee maar liefst de helft van de Nederlandse natuur beslaat. Lange tijd beperkten de enorme afmetingen en de grote dynamiek van dit gebied de mogelijkheden om al die verschillende natuurlijke landschapselementen in beeld te krijgen.

Door het toepassen van een wetenschappelijke innovatie met kunstmatige intelligentie is het nu toch gelukt. Met de zoute ecotopenkaart zijn de dynamische land-schapsontwikkelingen zowel boven als onder water te volgen. Van de zilte landschappen tot en met het leefgebied van de kleine slijkgarnaal. Deze kaart vormt de sleutel tot dynamisch natuurbeheer van de Waddenzee.

Zoute ecotopen

Een ecotoop is een in het landschap herkenbare ecologische eenheid die gevormd wordt door levende, niet levende en menselijke factoren. Kort door de bocht: op het land kun je denken aan bos, wei of heide. In de Waddenzee zijn er zoute ecotopen zoals zandplaten, kwelders en hoog- of laagdynamische gebieden.

De omstandigheden in deze zoute ecotopen bepalen wat voor soort natuur er in de Waddenzee kan voorkomen. Hoge stroomsnelheden maken het moeilijk voor bodemdieren om zich daar te handhaven terwijl in de meer luwe gebieden bodemdieren juist floreren. Ook de hoeveelheid slib en zand en de hoogte van de wadbodem kunnen flink verschillen en bepalen welk leven er mogelijk is.

Deze verschillende omstandigheden zijn ingedeeld in een aantal zoute ecotopen. De indeling die daarbij door Rijkswaterstaat voor het beheer van alle zoute wateren wordt gebruikt is het Zoute Ecotopen Stelsel (ZES).

Het maken van een dergelijk overzicht van zoute ecotopen is specialistisch werk. Zo wordt een ecotopenkaart opgebouwd uit verschillende kaartlagen met metingen en modelinformatie over de bodemhoogte, de droogvalduur van wadplaten, de geomorfologie, de hydrodynamiek en zoutgehalte.

Baanbrekende innovatie

Een zoute ecotopenkaart van de Waddenzee heeft lang op zich laten wachten vanwege de hoge kosten. Het gebied is eenvoudig te groot om handmatig te karteren. Het probleem zit vooral bij het arbeidsintensieve proces om de geomorfologische basislaag in beeld te krijgen. Dit wordt normaal gesproken gedaan door onderzoekers die op luchtfoto’s deze landschapsonderdelen herkennen en handmatig intekenen.

Naast de enorme omvang van de Waddenzee zijn er ook erg veel verschillende onderdelen die in kaart moeten worden gebracht, zoals begroeiing op de kwelders of patronen op het wad.

De doorbraak is gekomen door het toepassen van innovatieve machine learning- en beeldherkenningstechnieken, de OBIA-methode van de Universiteit Utrecht. Hierdoor is het gelukt om een computerprogramma alle verschillende zoute ecotopen te laten herkennen en intekenen.

De ecotopenkaart helpt beheerders om duidelijk te krijgen wáár welke natuur te vinden is in het Waddengebied. Eventuele veranderingen kunnen op een gestandaardiseerde manier betrouwbaar gevolgd worden. Zo kunnen beheerders inspelen op veranderingen van het Waddenlandschap en bestaansvoorwaarden voor planten- en dierensoorten.

Met de ecotopenkaart is onder meer te volgen hoeveel oppervlakte droogvallende platen er is bijgekomen of verloren gegaan. Daardoor kan de beheerder inzicht krijgen in kwaliteit van de Waddenzee als leefgebied voor bijvoorbeeld vogels, die afhankelijk zijn van de laagdynamische droogvallende platen om voedsel te zoeken.

Prachtig voorbeeld

De ecotopenkaart is hiermee een prachtig voorbeeld van innovatie en de kennis die nodig is om de dynamische Waddennatuur te volgen en te kunnen beheren. Daarvan profiteert niet alleen regulier beheer en onderhoud, maar ook programma’s zoals de Kaderrichtlijn Water, het beheerplan Natura2000 Waddenzee, de Programmatische Aanpak van de Grote Wateren (PAGW), het Investeringskader Waddengebied en het Waddenfonds.

Met deze programma’s zijn grote investeringen gemoeid. De ecotopenkaart geeft nu inzichten in, en handvatten voor herstel en beheer van de dynamische natuur. Daarmee is het een sleutel tot dynamisch natuurbeheer van het zo kostbare werelderfgoed, de Waddenzee.

De ecotopenkaart is ook digitaal te bekijken. Het laden hiervan duurt zo’n 5 minuten. RWS organiseert workshops voor beheerders om de kaart goed te kunnen gebruiken in het beheer.

Dit artikel verscheen op 30 september 2020 in het Friesch Dagblad.

Bekijk ook het overzicht van alle sinds mei 2011 verschenen opinieartikelen.