Spring naar hoofd-inhoud

Opinie: Laat het Waddengebied vaker natuur zijn

In de serie opinieartikelen in het Friesch Dagblad, die op initiatief van de Waddenacademie tot stand komen is een artikel verschenen van Gerard Janssen, oud-hoogleraar Ecologie van de zandige kust en het Waddengebied. Het Waddengebied viert dit jaar zijn tienjarige erkenning als Werelderfgoed. Dat is een mooi moment om eens stil te staan bij wat die erkenning de natuur van het Waddengebied heeft gebracht.

Droogavllende wadplaat met op de achtergrond de veerboot en zeilschepen

De essentie van de erkenning door de UNESCO was het behoud van natuurlijke processen. Processen die zich kenmerken door voortdurende verandering. Denk aan de afwisseling van erosie en sedimentatie en de doorgifte van energie in voedselketens en kringlopen.

Verandering ook in het voorkomen van soorten en het habitat waarin ze leven in verschillende seisoenen en opeenvolgende stadia van hun levensgeschiedenis. Dat wordt mooi samengevat in de begrippen flyway voor vogels en swimway voor vissen. Behoud van natuurlijke processen is dus eigenlijk behoud van verandering.

Grootste cruiseschepen

Veel menselijke activiteiten staan haaks op veranderingen die natuurlijke processen met zich meebrengen. Denk aan het tegengaan van erosie, verankerd in het kustbeleid, en het extra laten sedimenteren door zandsuppleties, het baggeren om vaargeulen te maken naar de eilanden en de grootste cruiseschepen toegang tot de Eems te geven.

Sommige veranderingen, mede onder invloed van de mens, beschouwen we als signalen dat de kwaliteit van het Waddengebied er niet goed voor staat. De kinderkamerfunctie voor platvis lijkt verminderd en met een aantal broedvogels gaat het niet goed. Het lukt nog altijd niet om zeegras zich te laten herstellen. Exoten, zoals de Japanse oester en de Amerikaanse ribkwal zijn in grote aantallen gekomen.

Tegelijkertijd zien we een toename in omvang van kwelder en embryonale duinen. Er zijn zorgen over de vervuiling door microplastics. In het algemeen en over het gehele gebied genomen gaat het nog niet goed genoeg.

Ecologie en economie

De afgelopen jaren wordt er steeds meer aan actief natuurbeheer gedaan. Er worden broedeilanden en kwelders gemaakt op locaties waar die van nature niet waren. Dit soort ingrepen worden beargumenteerd vanuit de wens dat ecologie en economie in balans moeten zijn of komen. Maar ze staan feitelijk haaks op het uitgangspunt van het beleid en beheer, te weten de ecosysteembenadering.

Deze komt er op neer dat we niet sturen op soorten, maar op ecologische processen en dat we beheren door menselijke activiteiten te verduurzamen. Dan nemen we de drukfactoren weg in plaats van natuur te maken.

Tuinieren in de Waddenzee past niet bij de uitgangspunten van de Werelderfgoedstatus. Als we doorgaan op dezelfde voet, wordt het Waddengebied steeds minder natuurgebied met minder natuurlijke processen en wordt het steeds meer cultuurgebied. Weliswaar een cultuurgebied met natuurwaarden, maar toch.

Belangrijke projectfinanciers in het Waddengebied promoten het ‘leren door doen’. Dat stimuleert het niet gewenste actief natuurbeheer. Ik stel voor om het motto ‘leren door doen’ te vervangen door ‘leren te laten’. Stop met natuurbeheer in het Waddengebied en stap over op het beheer van menselijke activiteiten. Geef voorrang aan innovatie, verduurzaming en voorzorg. Pas de maatvoering van het schip aan de geul aan en niet de geul aan het schip. Zoek kwaliteitsverbeteringen vooral in binnendijkse oplossingen. Daar ligt de ruimte voor het herstel van natuurlijke processen.

Meer ecosysteem

Tien jaar is een te korte periode om precies te duiden wat de status werelderfgoed de natuur heeft gebracht. Om de status meer recht te doen, zal het beheer en beleid wel moeten gaan opschuiven in de richting van meer natuurlijk en zelfvoorzienend, meer ecosysteemdenken dan soortenbescherming, meer beheer van menselijke activiteiten dan natuurbeheer, niet beheersen maar beheren.

De erkenning als werelderfgoed heeft positief gewerkt op het besef dat we dit unieke gebied verder moeten beschermen. Dat besef is breed gedragen en doorgedrongen bij beherende organisaties, inclusief Rijkswaterstaat waarmee het Waddengebied nu een natuurbeheerder van formaat er bij heeft gekregen.

Tenslotte pleit ik er voor de Noordzeekustzone en stranden onderdeel te maken van het Werelderfgoed, als één ecologisch samenhangend geheel waar mensen zonder al te grote druk op het systeem de ecosysteemdiensten kunnen benutten. Dan kunnen we over tien jaar nóg trotser zijn op het Waddengebied als Werelderfgoed.

Dit artikel verscheen op 19 juni in het Friesch Dagblad.

Bekijk ook het overzicht van alle sinds mei 2011 verschenen opinieartikelen.

Op zaterdag 29 juni verscheen in de Leeuwarder Courant het artikel Meebewegen met de Waddenzee (een interview met Gerard Janssen en Ernst Lofvers van Rijkswaterstaat).