Spring naar hoofd-inhoud

Opinie: Warme Wadden, verhitte discussies

In de serie opinieartikelen in het Friesch Dagblad, die op initiatief van de Waddenacademie tot stand komen is een artikel verschenen van Katja Philippart en Piet Hoekstra, respectievelijk directeur en adjunct-directeur van de Waddenacademie. De klimaatverandering heeft op tal van terreinen grote gevolgen. Bij het zoeken naar oplossingen zullen waarschijnlijk verhitte discussies ontstaan, voorspelt de Waddenacademie.

Rosse grutto op het wad. Foto: Saxifraga-Bart Vastenhouw

De snelheid waarmee de klimaatverandering zich voltrekt brengt grote uitdagingen met zich mee, waaronder hoe om te gaan met de ecologische gevolgen voor ons werelderfgoed Waddenzee. Op basis van interviews en de meest recente wetenschappelijke bevindingen hebben de Waddenacademie en het Omgevingsberaad Waddengebied samen de laatste stand van zaken in kaart gebracht in het rapport Klimaatverandering & Ecologie, dat op 3 februari jl. tijdens de ‘Toogdag voor de Wadden’ aan de voor het Waddengebied verantwoordelijke ministers Van Nieuwenhuizen en Schouten is aangeboden.

Voor wat betreft de veranderingen in het klimaat zien we drie relevante ontwikkelingen. Ten eerste krijgen we steeds meer te maken met extreem hoge temperaturen en periodes met droogte. Ook in het Waddengebied waren de zomers van 2018 en 2019 extreem warm en droog, en de kans op dergelijke hittegolven neemt alleen maar toe.

Ten tweede wordt op langere termijn een versnelling in de zeespiegelstijging verwacht. Overigens worden ook nu al verschillen in de jaarlijks gemiddelde hoogtes van de waterstanden geregistreerd, maar die zijn vooral een gevolg van de heersende windcondities.

Ten derde wordt er, vanwege drogere zomers, steeds minder zoetwater naar zee afgevoerd. Omdat de Waddenzee een deel van haar rijkdom aan de toevoer van dat rivierwater dankt, zal een verdere beperking van deze aanvoer niet zonder gevolgen blijven.

Zandhonger

De huidige zeespiegelstijging is voorlopig nog zonder gevolgen voor het totale oppervlak aan wadplaten omdat er voldoende zand en slib aangevoerd wordt uit de Noordzee om de wadbodem op te hogen en de zeespiegelstijging (de zogenoemde ‘zandhonger’) bij te houden. De oostelijke Waddenzee wordt op dit moment zelfs minder diep, omdat het aanbod nu de vraag overstijgt. Maar het lijkt een kwestie van tijd voordat de balans zal omslaan, en het aanbod niet meer genoeg is voor de vraag. Dan zal het al dan niet kunnen verzadigen van de zandhonger van de wadplaten steeds meer afhankelijk worden van menselijke ingrepen, zoals zandsuppleties in de Noordzeekustzone.

Daarentegen zijn de gevolgen van klimaatverandering voor ecologische processen nu al goed merkbaar. Zo zien we bijvoorbeeld dat jonge platvis, die naar de Waddenzee komt om op te groeien (de zogenoemde kinderkamerfunctie van dit gebied), steeds eerder in het jaar vertrekt naar het koelere water van de Noordzee. Ook de rosse grutto, een trekvogel die de Waddenzee als tankstation gebruikt op de route tussen een tropisch overwinteringsgebied en een arctisch broedgebied, lijkt hier korter te blijven waardoor de vogel niet met een volle tank de rest van zijn reis naar het Noorden kan afleggen.

Biodiversiteit

Wat betreft de biodiversiteit zien we verschuivingen in soorten, bijvoorbeeld een toename van vissen uit meer zuidelijke streken zoals ansjovis en goudbrasem. Kokkels daarentegen gingen in de zomers van 2018 en 2019 massaal dood, mogelijk door een combinatie van hoge temperaturen en droogte.

Overigens hoeft een verschuiving in soorten niet zonder meer problematisch te zijn, zeker bij gelijkblijvende soortenrijkdom en als de functies van het gebied (zoals die van kinderkamer voor jonge vis en tankstation voor trekvogels) geborgd blijven. Een belangrijke vraag hierbij is dan wel hoe bij dergelijke verschuivingen in soorten wordt omgegaan met verplichtingen die voortvloeien uit de natuurwetgeving. Blijven we bijvoorbeeld voor onze Natura 2000 soorten de aantallen nastreven zoals vastgelegd in instandhoudingsdoelstellingen, of gaan we ons meer op behoud van ecologische functies richten?

Afsluitend kan vastgesteld worden dat we zowel wat betreft beleid als beheer van de Waddenzee aan de vooravond staan van belangrijke beslissingen en grootschalige maatregelen en investeringen, zoals mogelijk omvangrijke zandsuppleties en/of het openen van zeedijken waardoor de Waddenzee een ruimere jas krijgt. De uitdaging is hoe het streven om de unieke universele waarde van het Waddengebied te behouden is te combineren met het streven naar duurzaam wonen en werken.

Bij het zoeken naar oplossingen om de ongewenste effecten van klimaatverandering het hoofd te bieden moet gekeken worden in hoeverre deze haalbaar, betaalbaar en aanvaardbaar zijn. Haalbaarheid gaat over analyses of de beoogde ingrepen daadwerkelijk zullen bijdragen aan de veronderstelde oplossing, en daarbij spelen kennisinstellingen en de Waddenacademie een rol. Of een oplossing betaalbaar en aanvaardbaar is, dat is een maatschappelijke vraag die we alleen als maatschappij kunnen beantwoorden. En daarbij zal waarschijnlijk niet ontkomen kunnen worden aan verhitte discussies over wat wel en wat niet als duurzame oplossingen door de verschillende betrokkenen gezien wordt.

Dit artikel verscheen op 2 maart 2021 in het Friesch Dagblad.

Bekijk ook het overzicht van alle sinds mei 2011 verschenen opinieartikelen.