Natuur Waddenzee in kaart gebracht

16.04.2015 10:55 Leeftijd: 3 Jaar
Categorie: Ecologie
Door: Waddensleutels/Mosselwad

Vandaag presenteren de projecten Mosselwad en Waddensleutels op een gezamenlijk symposium in Leeuwarden de belangrijkste bevindingen van hun langlopende onderzoek. Gedurende vijf jaar werkten onderzoekers en natuurbeheerders met steun van het Waddenfonds aan meer kennis over het herstellen van een rijke Waddenzee. Het werk sluit aan bij het overheidsdoel om de rijke Waddenzee van het Werelderfgoed in 2026 te hebben hersteld.

Mosselbank. Foto: Beeldbank RWS.

Hoe groter hoe sterker
Beide projecten voerden herstelproeven uit en deden metingen aan bestaande mosselbanken. Mossels blijken zichzelf te organiseren in banden en strengen. Ze hechten zich met draden aan de ondergrond en aan elkaar. Gebundeld zijn ze veiliger. Tegelijkertijd willen ze voldoende afstand van andere mosselen om voedingsstoffen uit het water te kunnen filteren. De grootte en leeftijd van een mosselbank spelen een belangrijke rol in de overlevingskansen van een mosselbank. Tijdens stormen tasten de golven de randen van een bank aan, terwijl de mosselbank zelf zorgt voor vermindering van de impact van de golven. Een grote bank kan tegen een stootje.

Mossels als fundament van rijke Waddenzee
Uit het onderzoek blijkt dat een mosselbank rijker is aan leven dan een zandplaat. Op een mosselbank leven ruim 40 procent meer soorten. Mosselbanken bieden een vaste structuur om op te groeien en schuilgelegenheid voor dieren. Op hun beurt trekt dat leven weer vogels aan. Op en rond een mosselbank komen 3,5 keer meer vogels voor. Mosselbanken vormen daarmee een belangrijk fundament van het voedselweb in de Waddenzee. Het effect van de mosselbank strekt zich uit tot ver buiten de bank zelf. De mosselpoep die de banken uitscheiden zorgen tot op een afstand van tweehonderd meter voor een rijkere omgeving.

Herstel mosselbanken moeizaam
Omdat mosselbanken op veel plekken zijn verdwenen onderzochten de beide projecten mogelijkheden voor herstel. Uit de proeven blijkt dat niet eenvoudig. Golfslag, een ondergrond om te kunnen hechten en vraat door garnalen en krabben bleken de belangrijkste factoren die het ontstaan van een nieuwe mosselbank beïnvloeden. Herstel door het aanbrengen van jonge mosselen, het zogenoemde mosselzaad, opgevist uit de geulen mislukte. Onderzoek wees uit dat mosselen afkomstig uit geulen niet in staat zijn om stevige draden te maken, die ze nodig hebben op de droogvallende platen. Proeven met fijnmazige kratten van afbreekbaar plastic bieden op termijn wellicht wel mogelijkheden. De structuur biedt jonge mosselen een plek om te hechten en veiligheid tegen vraat van krabben en garnalen.

Haaien en roggen ontbreken
Om de huidige natuurwaarden in beeld te brengen ontwikkelde Waddensleutels een innovatieve onderzoeksmethode. Aan de hand van isotopen werden 12.000 monsters geanalyseerd, afkomstig van dieren en planten uit het hele Waddengebied. Hoe hoger een organisme in het voedselweb zit, hoe hoger het signaal van de isotopen. Het voedselweb op en rondom een mosselbank blijkt completer en complexer dan die op een zandplaat. Hoe completer en complexer een voedselweb is opgebouwd, hoe beter het is opgewassen tegen veranderingen. Pijnlijk is de constatering dat het fundament van het voedselweb, zoals mosselbanken of zeegrasvelden, zwak is of zoals in het geval van zeegrasvelden ontbreekt. Dat geldt ook voor het voorkomen van toppredatoren. Door overbevissing en andere menselijke ingrepen zijn soorten als haaien, roggen en tuimelaars al lange tijd uit de Waddenzee verdwenen. Samen met roofvissen en andere predatoren moeten deze zorgen voor een natuurlijke balans. Krabben, garnalen en zeesterren zijn nu oververtegenwoordigd en bemoeilijken het herstel van mosselbanken.

Voedselweb in kaart
Het onderzoek levert een natuurkaart van de droogvallende delen van de Waddenzee op. Gedegen inzicht in het leven in de geulen ontbreekt nog. De kaart laat zien waar de rijkste plekken zich bevinden. Vijf plekken springen er uit. Deze hotspots van biodiversiteit liggen in de luwte van de eilanden, waar het effect van golfslag beperkt is. De natuurkaart laat zien waar de toekomstige zeereservaten zouden moeten komen te liggen, om een rijke Waddenzee in 2026 mogelijk te maken.

Brede samenwerking
De projecten Mosselwad en Waddensleutels zijn in 2009 gestart in een breed samenwerkingsverband met financiële ondersteuning van het Waddenfonds. Mosselwad wordt daarnaast financieel ondersteund door de Rijkswaterstaat en de provincies Fryslân en Noord-Holland.
De partners van het project Mosselwad zijn: Vereniging Kust & Zee (EUCC), Universiteit Utrecht, IMARES Wageningen UR, SOVON en Koninklijke NIOZ Het project Waddensleutels is door Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Koninklijke NIOZ en Rijksuniversiteit Groningen uitgevoerd.

Download de populaire samenvatting van het Waddensleutels-project via de NIOZ website.

Een zee van Mosselen; Handboek ecologie, bescherming, beleid en beheer van mosselbanken in de Waddenzee is te downloaden van de website van de Stichting Anemoon.