Kunst kan dorpen veerkrachtiger maken

01.05.2018 01:39 Leeftijd: 106 dagen
Categorie: Algemeen
Door: Friesch Dagblad/Gwenda van der Vaart

In de serie opinieartikelen in het Friesch Dagblad, die op initiatief van de Waddenacademie tot stand komen is een artikel verschenen van Gwenda van der Vaart die in maart is gepromoveerd op het proefschrift Arts & Resilience in a Rural Community. Veel dorpen staan voor uitdagingen als krimp, sluiting van voorzieningen en een vergrijzende bevolking. Kunst en kunstgerelateerde activiteiten kunnen inwoners helpen om de eigen veerkracht te behouden en te versterken.

Zicht op Pingjum. Foto: Wikimedia

Veel dorpen zien zich gesteld voor uitdagingen op sociaal en economisch vlak, zoals sluiting van lokale voorzieningen, krimp, een vergrijzende bevolking en een stijgende werkloosheid. Hierbij rijst de vraag hoe dorpen veerkrachtig kunnen worden, dan wel blijven.

In het beleid en de praktijk rondom veerkracht is vaak weinig aandacht voor sociaal-culturele aspecten, terwijl zaken zoals bijvoorbeeld sociale verbondenheid ook van belang zijn in de opbouw van veerkracht. Voor mijn promotieonderzoek aan de Rijksuniversiteit Groningen heb ik de waarde van kunst-georiënteerde gemeenschapsactiviteiten voor het opbouwen van veerkracht onderzocht.

Mijn proefschrift is gebaseerd op een participatief onderzoeksproject, uitgevoerd in Pingjum, een dorp dat (onder andere) bekend staat als kunstenaarsdorp. In vergelijking met andere dorpen in (Noord-)Nederland kent Pingjum namelijk een relatief grote aanwezigheid van kunstenaars en creatievelingen en vinden er veel culturele activiteiten plaats. Wat kan dit betekenen voor de veerkracht van een dorp?
In mijn participatieve onderzoeksproject heb ik de inwoners van Pingjum actief betrokken bij het genereren van kennis over hun gemeenschap en haar veerkracht. Met het oog op het opbouwen van veerkracht is dit belangrijk, omdat het hiervoor essentieel is om een goed beeld en begrip te hebben van de uitdagingen waar een gemeenschap mee te maken heeft.

Het onderzoek bestond uit drie fases: wandelinterviews door het dorp heen, groepsgesprekken met de deelnemers op basis van de door hen gemaakte foto’s tijdens de wandelinterviews en tot slot een creatieve workshop die leidde tot een eendaagse tentoonstelling in het dorpshuis.
Dankzij het onderzoeksproject heb ik een rijk inzicht verkregen in de dorpservaringen en sense of place van de deelnemers. Ook heb ik inzicht verkregen in de kwesties die in de gemeenschap speelden en de algemene context waarin de lokale kunst en kunstenaars zich in Pingjum bevinden.

Genuanceerde blik

In mijn proefschrift wordt duidelijk dat kunst-georiënteerde gemeenschapsactiviteiten een belangrijk middel kunnen zijn voor het opbouwen van veerkracht in gemeenschappen. Zo kan kunst inwoners betrekken en de connecties tussen inwoners onderling ontwikkelen en versterken.
Daarnaast kan kunst de emotionele banden van mensen met hun gemeenschap en omgeving aanwakkeren en mensen stimuleren om hierover na te denken. Door dit alles kunnen inwoners vervolgens meer bereid en beter in staat zijn om samen te werken en bij te dragen aan hun gemeenschap.
Er is echter een genuanceerde blik op de effecten van kunst voor gemeenschappen nodig. In Pingjum werd duidelijk dat de invloed van kunst contextafhankelijk is, waarbij kunst zowel verbindende als verdelende effecten voor verschillende (groepen) inwoners kan hebben.
Zo bleek enerzijds dat kunst voordelen biedt: voor sommige inwoners draagt het bij aan een gemeenschapsgevoel, biedt het ontmoetingsmogelijkheden en is het iets waar men gevoelens van trots aan ontleent.

Anderzijds werd echter duidelijk dat dit gemeenschapsgevoel niet voor de gehele gemeenschap opgaat en dat kunst concurrerend kan zijn met andere activiteiten in de gemeenschap, met daarbij het risico deze te verdringen en te overheersend te worden in het dorp. Sommige deelnemers aan mijn onderzoeksproject gaven bijvoorbeeld aan Pingjum’s ‘kunstenaarsdorp’ imago te eenzijdig te vinden omdat het geen recht doet aan andere activiteiten in hun dorp, zoals het kaatsen.

Ondersteunend middel

Gezien het bovenstaande is het van belang om kunstgeoriënteerde gemeenschapsactiviteiten te zien als een van de ondersteunende middelen in het opbouwen van veerkracht. Daarnaast moet altijd rekening gehouden worden met de specifieke context van een dorp. Elk dorp heeft immers zo haar eigen kenmerken en behoeften.

Idealiter wordt kunst geïntegreerd in een bredere gemeenschapsontwikkelingsstrategie en bestaat het naast andere activiteiten en verenigingen, zonder te dominant te worden. Op deze manier kan kunst daadwerkelijk bijdragen aan de robuustheid van een gemeenschap en kan kunst een dorp ook veerkrachtiger maken.

Gwenda van der Vaart promoveerde 26 maart op haar proefschrift Arts & Resilience in a Rural Community. The value of arts-based community activities in resilience-building in Pingjum, northern Netherlands. Haar proefschrift is opgenomen in het overzicht wadden gerelateerde proefschriften op onze website.

Dit artikel verscheen op 28 april 2018 in het Friesch Dagblad.

Bekijk ook het overzicht van alle sinds mei 2011 verschenen opinieartikelen.