Cultuurhistorie

Het waddengebied als cultuurlandschap

Waddenzee Werelderfgoed. Die eretitel is verleend op basis van natuurwetenschappelijke kwaliteiten.  Maar al meer dan drieduizend jaar wonen en werken er ook grote aantallen mensen rond de Waddenzee. Inwoners die nodig zijn om het predikaat Werelderfgoed tot een succes te maken. Bovendien is in het Waddengebied sprake van een intensief en gevarieerd gebruik door bezoekers. Iedereen heeft wel een mening over het Waddengebied en zijn bewoners. Om te beginnen de bewoners zelf, die het gebied overigens niet of nauwelijks als een eenheid ervaren. Het ligt in een drietal landen (Nederland, Duitsland, Denemarken), is letterlijk uitgestrekt en heeft een onhandige, verbrokkelde vorm. Daarnaast bestaat het ook nog eens uit twee hoofddelen: een verzameling eilanden met een ertegenover gelegen vasteland, die vaak letterlijk met de rug naar elkaar leven. Overigens ook het vasteland (Waddenland) bestaat bij nadere beschouwing uit een verzameling schiereilanden die veelal evenzeer langs elkaar heen leven. Wat evenmin helpt: Het Waddengebied dat – ten westen van de Elbe – west-oost is georiënteerd, is zowel cultureel als sociaal-economisch vooral noord-zuid gericht. 

Het politiek-maatschappelijke debat over de zorg voor het waddengebied wordt voor een belangrijk deel bepaald door de vraag waar het menselijk gebruik van het gebied strijdig is met het behoud van de Wadden als natuurgebied. Voor de beantwoording van deze vraag is het noodzakelijk om inzicht te krijgen in de wijze waarop bewoners van het gebied hun leven en hun levensonderhoud vormgeven en in de wijze waarop bezoekers het gebied zien en ervan gebruik maken. Vast staat dat zowel bewoners als bezoekers het gebied vooral beschouwen als vanouds achtergebleven, terwijl tot voor 150 jaar precies het omgekeerde het geval was. Immers, eeuwenlang trokken de vruchtbare, rijke en met talloze binnenwateren dooraderde kuststreken migranten uit het relatief arme en veel dunner bevolkte achterland. Deze eeuwenlange werkelijkheid is uit het collectieve geheugen van waddenbewoner en waddenbezoeker verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor begrippen als krimp, vergrijzing en sociaaleconomische en sociaal-culturele achterstand in het algemeen.

Het (cultuur)historische en sociaalwetenschappelijke onderzoek voor en over het waddengebied is weinig omvangrijk en zoals het gebied zelf zeer versnipperd. Het betreft een veld van onderzoek dat binnen het waddengebied tot op heden weinig aandacht heeft gekregen. In het algemeen kent het ook geen oriëntatie op de kennisvragen die leven bij de verschillende betrokken groepen: een naar binnen gerichte wetenschappelijke agenda voert de boventoon. De invloed van geestes- en sociale wetenschappen op beleidsvorming is nagenoeg afwezig en evenmin iets dat door wetenschappers expliciet wordt gezocht. Het veld van onderzoek dient zich daarom te emanciperen ten opzichte van veel langer gevestigde onderzoeksbelangen met betrekking tot klimaat, geologie en bodem, ecologie en economie. Met een programmatische sturing is veel winst te boeken. De vraag naar "wat werkt" in de opbouw van een duurzame toekomst voor de Wadden kan en mag niet alleen in technisch-instrumentele zin worden beantwoord. Het betreft hier, zo blijkt uit het voorgaande, uitdrukkelijk ook een sociaal-culturele kwestie.

Er worden vier onderzoeksthema's onderscheiden:

  • de wijze waarop de mens door de tijd heen vorm gaf aan zijn bestaanswijze en hoe hij/zij gebruik maakte van de natuurlijke hulpbronnen die het gebied bood;
  • de aard en wisselwerking van de 'wilde herinnering' en de gedisciplineerde geschiedenis in het waddengebied;
  • de historische ontwikkeling van de verbeelding en waardering van het waddengebied;
  • de sociale en politieke organisatie van een rechtvaardige en duurzame toekomst van het waddengebied.

De portefeuille cultuurhistorie wordt aangestuurd door dr. Meindert Schroor.

Klik op de afbeelding om naar de youtube video Cultuurhistorie te gaan