Cultuurhistorie

Het waddengebied als cultuurlandschap

Waddenzee Werelderfgoed. Die eretitel is verleend op basis van natuurwetenschappelijke kwaliteiten. Maar al meer dan drieduizend jaar wonen en werken er ook mensen rond de Waddenzee. We hebben ze nodig om het predicaat Werelderfgoed tot een blijvend succes te maken.

Waddengebied

Toch wordt het gebied door de bewoners niet of nauwelijks als een eenheid ervaren. Het ligt in een drietal landen (Nederland, Duitsland, Denemarken), is letterlijk uitgestrekt en heeft daarbij een onhandige, sterk verbrokkelde vorm. Daarnaast bestaat het behalve de Waddenzee ook nog eens uit twee hoofddelen: een verzameling eilanden met een ertegenover gelegen vasteland, die veelal met de rug naar elkaar leven. Overigens, ook het vasteland (Waddenland) bestaat welbeschouwd uit een verzameling schiereilanden, van elkaar gescheiden door (voormalige) estuaria, die onderling eveneens langs elkaar heen leven. Wat tenslotte evenmin helpt: Het Waddengebied ten westen van de Elbe strekt zich weliswaar van west naar oost uit, maar is daarentegen zowel cultureel als sociaal-economisch gezien vooral noord-zuid gericht.

Relatie mens en waddenomgeving

Het politieke en maatschappelijke debat over de zorg voor het Waddengebied wordt voor een belangrijk deel gedomineerd door de vraag waar het menselijk gebruik van het gebied strijdig is met het behoud van de Wadden als natuurgebied. De relatie van de mens met zijn omgeving kent echter heel verschillende aspecten die soms te maken hadden en hebben met de natuurlijke kwaliteiten ervan, maar vaak ook met andere eigenschappen zoals agrarische kwaliteiten, de beschikbaarheid van grondstoffen, transportmogelijkheden en ligging en verhouding ten opzichte van andere gebieden en hun bewoners.

Voor beantwoording van de vraag naar de verhouding tussen de mens en zijn ‘waddenomgeving’ is het noodzakelijk om inzicht te verkrijgen in de wijze waarop de bewoners hun leven en hun levensonderhoud vormgeven en in de manieren waarop bezoekers het gebied zien en ervan gebruik maken. Duidelijk is dat veel bewoners en bezoekers het gebied vooral beschouwen als traditioneel achtergebleven, terwijl tot voor 150 jaar precies het omgekeerde het geval was. Immers, eeuwenlang trokken de vruchtbare, rijke en met talloze binnenwateren dooraderde kuststreken seizoens- en permanente migranten aan uit het relatief arme en veel dunner bevolkte achterland.

Sindsdien is het beeld van stuivende, relatief arme en overbevolkte eilanden tegenover een welvarend kustgebied gekanteld naar dat van welvarende eilanden tegenover een relatief leeg, open kustgebied. Het kleigebied langs de Waddenzee kan echter met zijn monumentale terpen en wierden, steden, dorpen, borgen en stinsen, monumentale boerderijen, maar ook sportieve tradities bogen op een uitzonderlijk rijk verleden. Die laatste eeuwenlange werkelijkheid is echter uit het collectieve geheugen van waddenbewoner en waddenbezoeker verdwenen en wordt dikwijls overschaduwd door – deels vaak alweer achterhaalde – begrippen als krimp, vergrijzing en sociaaleconomische en sociaal-culturele achterstand in het algemeen.

Cultuurhistorisch onderzoek

Het (cultuur)historische en sociaalwetenschappelijke onderzoek voor en over het waddengebied kan weliswaar bogen op een lange, wetenschappelijke veelal Fries-Groningse traditie, maar is erg versnipperd en deels in zichzelf gekeerd. Het is enorm breed terrein dat reikt van de archeologie en monumentenzorg tot en met landschapsgeschiedenis, van (historische) cartografie en cartografische reconstructies tot en met de bestudering van de historische demografie. Tot de cultuurhistorie behoren ook taalkundige en literaire zaken, uitingen van kunst en cultuur, om maar te zwijgen over oorzaken en gevolgen van de staatkundig-administratieve versnippering van het internationale Waddengebied. Veel van deze disciplines hebben in de loop der eeuwen hun weerslag gevonden in talloze publicaties, zowel in boekvorm als artikel, meestal vanuit een thematisch perspectief en ze waren zo goed als altijd in geografisch opzicht beperkt tot delen van het waddengebied: een eiland, een (haven)stad, een gemeente, een provincie, Landkreis of bondsland, dan wel – een enkele recente ‘trilaterale’ uitzondering daargelaten – een van de drie ‘nationale’ Waddengebieden.

Uit het voorgaande is duidelijk dat cultuurhistorisch onderzoek binnen het waddenonderzoek tot op heden relatief weinig aandacht heeft gekregen als gevolg van een gebrek aan oriëntatie op actuele kennisvragen die leven bij de verschillende betrokken groepen, zoals de sociaal-culturele gevolgen van klimaatverandering, zeespiegelstijging, globalisering, digitalisering. Het onderzoeksveld dient zich daarom te emanciperen ten opzichte van al veel langer gevestigde onderzoeksbelangen met betrekking tot ecologie, klimaat, bodem en economie. Meer nog dan op de andere onderzoeksterreinen betreft het hier behalve technisch-instrumentele vraagstukken, sociaal-culturele aspecten en de verbinding tussen het verleden en de toekomst. Zij bepalen, naast de kwaliteit van het fysieke leefmilieu en de aard en beschikbaarheid van werk en inkomen de interesse en betrokkenheid van op de eerste plaats de bewoner, maar ook de bezoeker bij het waddengebied.

Daarbij gaat het om de volgende onderzoeksthema’s:

  • De wijze waarop de mens door de tijd heen vorm gaf aan zijn bestaanswijze en hoe hij/zij gebruik maakte van de natuurlijke hulpbronnen die het gebied bood;
  • De historische ontwikkeling van de verbeelding en waardering van het waddengebied en de verhouding tussen de samenstellende delen ervan;
  • De ontsluiting van geschreven en gedrukte kennis veelal moeilijk toegankelijk kennis in bibliotheken en archieven over (delen van) het waddengebied door middel van de virtuele Internationale Waddenbibliotheek;
  • De sociale en politieke organisatie van een rechtvaardige en duurzame toekomst van het waddengebied.

De portefeuille cultuurhistorie wordt aangestuurd door dr. Meindert Schroor.

Publicaties Waddenacademie

Publicaties Waddenacademie thema cultuurhistorie in de Publicatielijst