De kokkelsterfte op het wad is topje van de ijsberg

Het was een dramatisch gezicht op 20 augustus dit jaar op het wad bij Griend. We lagen daar voor anker met het onderzoekschip van het NIOZ voor onze jaarlijkse bemonstering van het bodemleven. Van de ene op de andere dag lag het wad vol dode kokkels. Langs het schip stroomde met afgaand water ontelbare lijkjes langs het schip, urenlang. En ook later die dag zagen we met laagwater op de drooggevallen wadbodem vele kokkels op apegapen, vaak met het vlees er nog in.

Dit beeld verschilde nogal met de dagen ervoor, toen we in onze bemonstering juist vele levende jonge kokkels aantroffen. Voorzichtig concludeerde we al dat 2022 weer een ouderwets goed kokkeljaar zou worden. Goed nieuws voor de vogels die kokkels eten dachten we. Waarom gingen de kokkels nu opeens massaal dood?

Ook al in 2018 en 2019

De link met de hitte van de dagen ervoor was snel gelegd. We hadden soortgelijke taferelen namelijk al eerder gezien in 2018 en 2019. Ook toen gingen vele kokkels dood direct na een lange periode van hitte en het kan geen toeval zijn dat dit jaar na soortgelijke omstandigheden weer massale sterfte optrad. Maar toch, helemaal begrijpen waarom de kokkels doodgaan doen we nog niet. Want experimenten in ons instituut laten zien dat kokkels juist vrij goed tegen hitte kunnen. We denken nu dat zuurstofgebrek een belangrijke rol speelt, maar toekomstige experimenten moeten meer helderheid scheppen.

Aangezien toekomstige zomers veel vaker heel heet zullen worden, verwachten we ook vaker kokkelsterfte te gaan zien. Wat dit precies zal betekenen voor het totale aantal kokkels in de Waddenzee is moeilijk te voorspellen. Onze lange termijn meetseries laten zien dat sterke fluctuaties in kokkelbestanden vaker voorkomen. Maar mogelijk wordt het voor kokkels steeds moeilijker om te overleven en zal ook het totale aantal kokkels in de Waddenzee minder worden. Dat zou dan weer slecht nieuws zijn voor vogels zoals de eider, scholekster en (in mindere mate) kanoet, waarvan we weten dat de populaties in de Waddenzee zijn gekoppeld aan die van de kokkels. Gaan we komende jaren weer vergelijkbare tafrelen zien in de jaren ‘90, toen eidereenden en scholeksters bij bosjes stierven van de honger door een gebrek aan kokkels?

Garnalen zijn er eerder voor rosse grutto

De massasterfte bij kokkels, nu de derde in vijf jaar tijd, is een zichtbaar gevolg van klimaatveranderingen op het Waddenecosysteem, maar vele andere gevolgen zijn subtieler en slechts ‘zichtbaar’ dankzij lange termijn meetseries. Zo weten we dat gedurende de afgelopen 35 jaar garnalen steeds vroeger in het voorjaar vanuit de Noordzee de waddenplaten optrekken, waarschijnlijk een directe reactie op warmere watertemperaturen in april. Ook weten we dat rosse grutto’s die in de Waddenzee opvetten steeds eerder de Waddenzee verlaten om op tijd in de broedgebieden in Siberië aan te komen. Wellicht kunnen ze dit omdat rosse grutto’s sinds kort slijkgarnalen eten die, net als gewone garnalen, steeds eerder in het voorjaar in grote getalen op het wad te vinden zijn en daardoor een beschikbare prooi zijn geworden voor rosse grutto’s.

Op dit moment zijn de belangrijkste gevolgen van klimaatverandering op het Waddenecosysteem waarschijnlijk de subtiele veranderingen in de timing van het voorkomen van soorten. Aangezien veel soorten van elkaar afhankelijk zijn, als vriend of vijand, kunnen subtiele verschuivingen grote veranderingen teweegbrengen in het gehele Waddenecosysteem. Hoe het voorkomen van soorten met elkaar samenhangt is complex waardoor de gevolgen van klimaatverandering in de Waddenzee zich moeilijk laten voorspellen. Bovendien hoeven de gevolgen niet voor alle soorten negatief uit te pakken. Alleen met lange termijn metingen kunnen we erachter te komen hoe door klimaatverandering het Waddenzee ecosysteem daadwerkelijk verandert.

Dit artikel verscheen op 4 oktober 2022 in het Friesch Dagblad

Bekijk ook het overzicht van alle eerder op initiatief van de Waddenacademie verschenen opinieartikelen in het Friesch Dagblad.