9000 verborgen terpen: oude oplossing voor nieuwe klimaatproblemen
Door: Wouter Hoving
Datum: 2 juli 2026
Wat doe je als het water komt, de bodem daalt en het landschap verandert? Nederlanders vonden daar eeuwen geleden al een oplossing voor: ze gingen simpelweg hoger wonen. Nieuw onderzoek laat zien dat er meer terpen en wierden waren dan gedacht.
Lange tijd dachten onderzoekers dat zulke woonheuvels vooral in Groningen en Friesland lagen. Over plekken als Ezinge en Wijnaldum is veel bekend en gedocumenteerd, ze vertellen fantastische verhalen over tweeënhalfduizend jaar geschiedenis.
Maar het beeld dat terpen en wierden vrijwel alleen langs de Waddenkust liggen, klopt niet. Dat blijkt uit nieuw Nederlands onderzoek.
Onderzoekers ontdekten bijna 9000 verhoogde woonplekken in zes regio’s: de Waddenkustregio (4196 terpen), West-Friesland (891 terpen), Zuiderzee (799 terpen), Rijn-Maasdelta (2963 terpen), Scheldedelta (64 terpen) en de Maasvallei (8 terpen). Mensen gingen er wonen om veilig te zijn voor overstromingen, verschuivende kustlijnen en stijgend water uit veenontginningen.
,,Het blijkt dus niet de norm dat woonheuvels langs de Noord-Nederlandse kust liggen”, concludeert hoofdonderzoeker Roy van Beek van de Wageningen Universiteit. Hij hoopt met het onderzoek mensen nieuwsgierig te maken naar de verhalen van al die extra terpen. Dat hij zoveel woonheuvels buiten Noord-Nederland zou vinden, had hij zelf ook niet verwacht.
Anders dan aan de waddenkust
De noordelijke terpen blijken wel flink te verschillen van die in de rest van het land. De hoogste zijn 7 of 8 meter hoog (Hogebeintum is zelfs 8,80 meter), terwijl de heuvels elders hooguit twee tot drie meter zijn. En waar terpen in het Noord-Nederlandse kustgebied al in de IJzertijd en Romeinse tijd ontstonden, zijn de andere jonger: ze stammen uit de Middeleeuwen.
Om te bepalen waar de ‘verborgen’ terpen in Nederland liggen, bekeken de onderzoekers literatuur, databanken en hoogtekaarten. Ze stelden de ouderdom en reden voor aanleg vast door goed te kijken naar het landschap, de archeologische en historische bronnen.
Landschapsarcheoloog Van Beek hoopt dat dit onderzoek een aanzet is om ook de lagere, jongere terpen verder te onderzoeken. ,,Mensen wonen soms al hun hele leven op heuvels die helemaal geen primaire functie meer hebben, maar die wel iets bijdragen aan de identiteit van een gebied. Welke binding hebben ze ermee? Welke verhalen leven er nog?”
Drie redenen om er te wonen
Volgens de onderzoekers zijn er drie redenen waarom mensen op terpen gingen wonen. In sommige gevallen - zoals in Noord-Nederland en de IJsseldelta - ontstonden de terpen na opslibbing van sediment uit zee. Inwoners zagen een mooie kans om op die nieuwe, vruchtbare plaatsen te gaan wonen en landbouw te bedrijven. Dat kwam goed uit, want de hogergelegen zandgronden raakten voller, vertelt Van Beek. ,,Het is een duurzame strategie gebleken, want mensen wonen 2000 jaar later nog in sommige van die gebieden.”
In andere gevallen ontstonden terpen doordat inwoners zich beter wilden beschermen. Ze woonden al ergens, maar kregen te maken met overstromingen of stijgende waterstanden. Dit gebeurde bijvoorbeeld in de Betuwe en ook op voormalige eilanden zoals Marken en Schokland in de Zuiderzee. In die laatste gevallen moest men het eiland ophogen om niet door stormvloeden verzwolgen te worden.
Soms werden woonheuvels noodzakelijk als gevolg van menselijk toedoen. Door het ontginnen van veengebieden daalde de bodem en werd het land natter, waardoor het nodig werd om op kunstmatige hoogtes te gaan wonen. Dit gebeurde onder meer in West Friesland en in veengebieden van de Rijn Maasdelta, zoals de Krimpenerwaard en Alblasserwaard. Dat bleef aanpoten, weet Van Beek. ,,Die terpen zakten weg in het veen en dan moesten ze het weer gaan ophogen en zakte het weer weg, enzovoort.”
Een actueel verhaal
Zulke inzichten maken het onderzoek ook nu nog relevant. Immers: het probleem van bodemdaling is al duizend jaar oud. ,,Mensen merkten dat ze problemen kregen die ze zelf veroorzaakten. Dat is nog altijd actueel”, zegt Van Beek.
Van Beek ziet relevantie in dit onderzoek voor maatschappelijke uitdagingen zoals klimaatverandering, zeespiegelstijging en woningbouw. Hij ziet dat we nu weer een beetje hetzelfde aan het doen zijn. ,,Landschapsarchitecten en planners proberen veel meer dan vroeger te bouwen op hogere grond, of op aangelegde terpen. Dat moet wel vanwege de toenemende weersextremen en piekafvoer. Om daarbij goede keuzes te maken, helpt het om op de hoogte te zijn van het verleden: waar legden mensen toen terpen aan? Welke strategie werkte het best?”
WadWeten
Onder de noemer WadWeten publiceren de Waddenacademie en de Leeuwarder Courant iedere maand een artikel over recent onderzoek op en rond de Wadden. Wetenschapsjournalisten Wouter Hoving en Rob van der Wal beschouwen verschillende kennisdisciplines, waaronder de biologie, geologie en cultuurhistorie. Deze WadWeten verscheen ook op de website van De Leeuwarder Courant.
Bron
Van Beek, R., Quik, C., Pierik, H. J., Chamberlain, E. L., Eijgenraam, G., Slijkerman, J., Kaptijn, E., & Boshoven, E. (2026). Artificial dwelling mounds in Dutch wetlands: Regional archives of human-landscape interactions (500 BCE–present). Earth-Science Reviews, 279, 105511.