Kunst maken in het waddengebied, hoe ver mag je gaan?

Hoe ‘natuurlijk’ is de Waddenzee en welke rol speelt de mens in zo’n gebied? Dat is een dankbaar thema voor kunstenaars, beschrijft onderzoeker Anna-Rosja Haveman in haar promotieonderzoek voor de Rijksuniversiteit Groningen. Maar hoe ver mag je gaan om kunst te maken in de kwetsbare natuur?

Dat werd een discussie in het werk van Han Jansen rond 1980. Hij was gefascineerd door de kunstmatigheid van het Nederlandse landschap en maakte eind jaren zeventig ‘Wadschilderingen’, tijdelijke kunst om aandacht te vragen voor de natuur. Daarbij strooide hij pigmenten uit in de geulen en slikken. Vervolgens gaven de getijden zijn werk extra vorm. ,,Ik ben eigenlijk gewoon landschappen aan het schilderen. En de natuur schildert met me mee”, zei Jansen daar zelf over in het Nieuwsblad van het Noorden in 1979. 

Milieuorganisaties waren niet blij met de kleurstoffen die Jansen rondstrooide. Autoriteiten verboden zijn geplande publieke optredens. Er ontstond een bijzondere spanning: de kunstenaar die aandacht vroeg voor de natuur, kreeg ook het verwijt deze te vervuilen. 

Dat werd versterkt doordat Jansen mensen meenam met Wadlooptochten. Bezoekers en fotografen legden hem voortdurend vast terwijl hij pigmenten in het water gooide. De kunstenaar werd daardoor het hoofdonderwerp van het beeld, niet de natuur. Het gevolg was een onverwachte symboliek: de kunstenaar leek een vervuiler.

Een tweede kunstuiting die Haveman in haar proefschrift beschrijft is De Onkruidenier. Kunstenaars van deze groep bedachten in 2022 het project Relearning Aquatic Evolution tijdens festival Oerol op Terschelling. Daarbij maakten zij deelnemers onderdeel van het werk. Samen gingen zij tekenen, luisteren, rondlopen en zilte planten proeven. Daarmee wilden ze de onderliggende vraag beantwoorden: hoe moeten we ons aanpassen aan een wereld die steeds zouter en natter wordt onder invloed van klimaatverandering?

Deze performance kunst roept de vraag op of mensen niet een meer ‘zoutminnende soort’ moeten worden. Oftewel: kunnen we onszelf minder als heerser over de natuur zien en meer als onderdeel ervan?

Haveman interviewde deelnemers en deed zelf mee. Haar belangrijkste observatie is dat deelnemers vooral geraakt werden door de gezamenlijke ervaring en de vertraging. Opvallend genoeg zagen deelnemers de activiteit niet zo zeer als een leerproces. Ze ervoeren het eerder als een intense natuurervaring. Ze vielen vaker terug op een geïdealiseerd beeld van het wad als "ongerepte natuur", ook al wilde het kunstenaarscollectief juist de verwevenheid van natuur, cultuur en geschiedenis wilde laten zien.

Zowel Han Jansen als de Onkruidenier probeerden Nederlanders op een andere manier naar de Waddenzee te laten kijken. Jansen zag de natuur als mede-maker van zijn kunst. De Onkruidenier plaatst de mens als deelnemer in een groter ecosysteem. Beide doen daarmee een poging om te laten zien dat ‘terraquiaanse’ natuur en de mens minder gescheiden zijn dan we vaak denken.

Beide kunstuitingen laten zien dat mensen onderdeel zijn van de processen in de natuur zoals de getijden, zout en stroming in het water. ,,De kunst helpt om onze rol en invloed in die dynamiek beter te begrijpen”, zegt Haveman daar zelf over. 

,,Kunstenaars maken kunst met de intentie dat ze iets willen bijdragen en veranderen aan een wereldbeeld. Ze willen bijvoorbeeld bijdragen aan het oplossen van de ecologische crisis. Dit onderzoek geeft inzicht in de rol van kunst, maar daarbij moet ook gezegd worden: elk kunstwerk doet dat weer op een andere manier.”