Vogeleieren laten zien waar gif in de Waddenzee vandaan komt

Onze Waddenzee bevat kwik en andere giftige stoffen. Met behulp van veertig jaar aan metingen van vogeleieren is nu in kaart waar de grootste vervuiling zit: bij de Duitse riviermondingen.

Hoe we dat weten? In de afgelopen veertig jaar – van 1983 tot 2023 – verzamelden Bouwhuis en haar voorganger Peter Becker vogeleieren van visdieven en scholeksters voor metingen. De eierzoekexpedities vonden plaats op zeventien plaatsen: van Balgzand bij Den Helder tot het eiland Langli, bij het Deense Esbjerg. Het leverde bijna zesduizend eieren op.

,,Je kunt de vogels ook vangen en bloed afnemen voor de metingen, maar dat kost erg veel tijd en energie”, zegt Bouwhuis. ,,En je moet een vergunning regelen.” Die is niet nodig voor het verzamelen van vogeleieren wanneer ze voor minder dan de helft ontwikkeld zijn. Ook die eieren leveren een goed beeld op van de concentratie in het bloed van de vogels die de eieren legden.  

En het is een methode die, in tegenstelling tot bloedprikken, de vogels weinig stoort. ,,Visdieven leggen bijvoorbeeld twee tot drie eieren, maar het is erg zeldzaam dat ze meer dan één kuiken laten uitvliegen. Die andere eieren zijn als het ware reserve.”

De eieren werden gemalen om metingen te kunnen uitvoeren, en vervolgens opgeslagen in vriezers. In de afgelopen jaren werden ze niet alleen gemeten op kwik, maar ook op verschillende soorten bestrijdingsmiddelen en 62 verschillende PCB’s. Dat laatste behoort tot een familie van giftige vloeistoffen die veel gebruikt werd in elektrische installaties. In 1985 werden deze chemische stoffen verboden. 

Er was goed nieuws: hoewel bijna alle eieren meer dan de veilige hoeveelheid stoffen bevatten, nemen de concentraties al sinds het begin van de metingen af. Al is er in de afgelopen paar jaar toch weer een kleine toename te zien. Dat kan komen doordat vogels prooien eten die meer giftige stoffen bevatten, maar ook doordat er meer giftige stoffen in het water terecht komen. Verder onderzoek zou dat moeten uitwijzen. ,,Maar het is een teken dat we toch alert moeten blijven op de verspreiding van dit soort giftige stoffen”, vindt Bouwhuis.

Het onderzoek kan nog worden uitgebreid. Alle samples zijn namelijk bewaard, dus in de toekomst zouden Bouwhuis en haar collega’s ook PFAS en microplastics vanaf 1983 kunnen gaan meten. Zo kan in kaart worden gebracht wanneer beide stoffen een serieus milieuprobleem werden.

Ook worden de negatieve gevolgen van de huidige concentraties kwik en giftige stoffen verder onderzocht. Bij verhoogde kwikconcentraties zouden visdieven misschien moeite kunnen krijgen met navigeren, stelt Bouwhuis. Haar voorlopige hypothese is dat ze afdwalen tijdens de jaarlijkse trek en vermoeid en verzwakt ten prooi vallen aan roofdieren. De wetenschappers hebben net geld ontvangen om dat verder te onderzoeken.

Overigens hoeven we niet te denken dat wij geen last hebben van kwik, benadrukt Bouwhuis. Ook voor mensen kan blootstelling tot neurologische problemen leiden, bijvoorbeeld wanneer wij teveel binnenkrijgen via vis. ,,Een broodje vis is in Duitsland erg geliefd”, zegt ze. ,,Maar dat zou ik niet dagelijks eten.”