Spring naar hoofd-inhoud

Zee en zeegaten

Onder deze rubriek vindt u gegevens betreffende historische zeekaarten (nautische kaarten) van het waddengebied. Zeekaarten hebben betrekking op de scheepvaart of de watersport. Aanduidingen van geulen, ondiepten en voorzieningen, zoals betonning, bakens en lichten, zijn voor dit type kaarten elementair.

Een voorstadium van de zeekaarten zijn de zogenaamde leeskaarten. Een leeskaart is geen afbeelding, maar een geschreven aanwijzing voor zeelieden over te bevaren routes. Leeskaarten bevatten gegevens over stromingen, diepten, ankerplaatsen, bakens, havens, enz. De oudste leeskaart van de kusten van de Noordzee is Das Seebuch (15e eeuw, anoniem, Kommerzbibliothek Hamburg). Terschelling is het enige Nederlandse eiland dat in de kaartbeschrijving wordt genoemd: 'Item will gy insegelen de Borne, so moge gy den toren myddes landes bringen van der Schellinge, unde lopet dan an de Borne up dre vademe (...)' (Scellinge, 46). Vanaf begin 16e eeuw gaan leeskaarten ook getekende kustprofielen bevatten.

Spoedig hierna komen er zeemansgidsen en zeeatlassen in de handel. Het worden de belangrijkste gedrukte hulpmiddelen voor schippers. De eerste Nederlandse zeemansgids is de Spieghel der Zeevaerdt uit 1584 van de voormalige stuurman Lucas Jansz. Waghenaer (1533-1606). De gids bevat naast zeilaanwijzingen en kustbeschrijvingen ook kaarten en instructies in de zeevaartkunde.

Recentelijk (2009) verscheen Spiegel van de Zuiderzee: Geschiedenis en cartobibliografie van de Zuiderzee en het Hollands Waddengebied (Walsmit e.a.). Het boek geeft een overzicht van gedrukte, nautische kaarten van de Zuiderzee en het Hollands waddengebied tot de voltooiing van de Afsluitdijk. De gegevens uit de Spiegel van de Zuiderzee moeten nog worden verwerkt in bijgaand overzicht van kaarten van zee en zeegaten (pdf 112 kB ).

Die Caerte vande Oost ende West Zee

Jaartal: ca. 1594

Actoren: Goeyvaert (Govaert) Willemsen van Hollesloot (kaartmaker), Peeter Jansen (uitgever)

Beschrijving: Zeekaart van Marsdiep en Vlie, inclusief het Eierlandse Gat. Gedrukt, houtsnede, gekleurd, 21,5x18,5 (33x21,5), schaal ca. 1:400.000, het  zuiden boven.
Kaart met uitgebreide zeilaanwijzingen van Govaert Willemsen van Hollesloot. Deze kaart staat in de zeemansgids  Die Caerte vande Oost ende West Zee (1594), die kaarten en zeilbeschrijvingen bevat.  De kaart is gekopieerd naar Lucas Jansz. Waghenaer (1583). De kaart toont het deel van de Zuiderzee ten noorden van de lijn Enkhuizen-Hemelum. De Wadden aangegeven van Huisduinen tot aan Terschelling. Eierland en Huisduinen zijn nog eilanden.  Het Stortemelk is betond en bevaarbaar met een diepte van ca. 4 à 5 vadem. Boven de kaart staan vier profielen van Ameland en Terschelling.

Toegang: NSA (Nederlands Scheepvaart Museum Amsterdam), A-III-2-173; Universiteits Bibliotheek Amsterdam, inv. nr. OTM: O 60-549
Referenties: Burger (1911), 69-79; Koeman (1964), 16-17; Schoorl (1973), 70; (1975), 242; (1976), 18; Schilder 2003b, 37-41; Walsmit (2009), MV 1, 518-519