Het brede strand van Schiermonnikoog

Door: Cora de Leeuw
Datum: 14 juni 2018

Schiermonnikoog (Foto Google Earth)

Schiermonnikoog (Foto Google Earth)

De Nederlandse kust vertoont gemiddeld genomen al duizenden jaren een trend van erosie. Dat komt omdat de zandvraag bijna overal groter is dan het zandaanbod. Op een schaal van eeuwen en decennia wisselen erosie en aangroei elkaar regelmatig af. Op Schiermonnikoog is al lange tijd sprake van netto aangroei. Hierdoor is een zeer breed strand ontstaan. Er treedt echter ook steeds erosie op. Daarom wordt de vinger aan de pols gehouden en zijn er goede mogelijkheden voor een dynamisch kust- en natuurbeheer.

Zandvraag

De Nederlandse Waddenzee is in de afgelopen eeuw(en) kleiner geworden. Dit komt doordat de oostelijke Waddeneilanden in de loop van de eeuwen zo’n 10 kilometer zuidwaarts zijn verplaatst, door afslag aan de noordzijde en aangroei aan de zuidzijde. Daarnaast zijn er grootschalige ingrepen in de getijbekkens uitgevoerd, zoals bedijkingen en de afsluiting van de Middelzee, de Zuiderzee en de Lauwerszee. Ook stijgt de zeespiegel, terwijl door gaswinning de bodem lokaal daalt. Het Waddenzeesysteem vangt deze veranderingen op door sedimentatie op de bodem. De zandvraag in de Waddenzee is daarom groot.

Zandaanbod

De natuurlijke aanvoer van zand vanuit de diepere Noordzee is al lange tijd gering, terwijl de rivieren eveneens nauwelijks meer zand naar de kustzone transporteren door kanalisaties. Het zandaanbod wordt nu vooral verzorgd door de Noordzeekustzone tussen de Gemiddelde Hoogwaterlijn en de -20 m NAP-dieptelijn. Om de achteruitgang van de kust te stoppen, voor de veiligheid van het achterliggende land, is in 1990 de basiskustlijn (BKL) vastgesteld. Daarnaast is afgesproken om jaarlijks zóveel volume zand te suppleren dat de actieve kustzone kan blijven meegroeien met de zeespiegelstijging. Sindsdien wordt het structurele zandverlies langs de kust door Rijkswaterstaat aangevuld door middel van zandsuppleties, om op een dynamische manier de kust in stand te houden.

Schiermonnikoog

Aan de westkant van Schiermonnikoog ligt het Friesche zeegat, met twee aparte geulen rondom Engelsmanplaat: ten westen daarvan het kleinere Pinkegat en ten oosten ervan de grotere en diepere Zoutkamperlaag. De morfologische ontwikkeling van vooral de Zoutkamperlaag beïnvloedt in grote mate de ontwikkeling van de westkop van Schiermonnikoog. De afsluiting van de Lauwerszee in 1969 heeft veel veranderd in de morfologie: hierdoor werd het bekken (het stelsel van geulen en platen vanaf de Zoutkamperlaag tot aan de wantijen onder Engelsmanplaat en Schiermonnikoog) met dertig procent verkleind en reduceerde het getijprisma (het volume zeewater dat gedurende een getijcyclus in en uit stroomt) met eenzelfde hoeveelheid . Dit leidde tot een sterke zandhonger in de oostelijke Waddenzee.

Aangroei

Door bovengenoemde situatie is er op Schiermonnikoog netto al eeuwen sprake van gemiddelde aangroei, in plaats van afslag, door zandaanvoer vanaf de buitendelta van de Zoutkamperlaag. Dit komt waarschijnlijk door het langzaam verzanden en indijken van de Lauwerszee sinds tenminste 1550. Na 1969 is, door de volledige afsluiting van de Lauwerszee, de buitendelta kleiner geworden en landwaarts gedrukt en is veel zand afgezet in de geulen van de Waddenzee en op de westelijke kop van het eiland (zie WadWeten Griend, een stormvloedschoorwaleiland voor een beschrijving van de onderdelen van een Waddeneiland). Rondom die eilandkop is daardoor een nog breder, hoog liggend en begroeid zogeheten Groen strand ontstaan, dat nu ongeveer 400 m breed en 10 kilometer lang is. Door de noordwestelijke stroming van het Noordzeewater groeide ook de oostpunt van Schiermonnikoog aan.

Ook erosie

Kustlijntrend en ligging van de Basiskustlijn (BKL)  op Schiermonnikoog in 2017 (Bron Kustlijnkaartenboek Rijkswaterstaat). Klik op de afbeelding voor een vergroting.

Kustlijntrend en ligging van de Basiskustlijn (BKL) op Schiermonnikoog in 2017 (Bron Kustlijnkaartenboek Rijkswaterstaat). Klik op de afbeelding voor een vergroting.

Maar net als op de andere Waddeneilanden zijn er op Schiermonnikoog ook perioden van afslag van de kust geweest. Zo is het strandhotel rond 1920 in zee verdwenen. Hoewel de eilandstaart en de zuidwestkust van Schiermonnikoog nog altijd gemiddeld aangroeien, is er nu al jaren sprake van erosie van de kust op het noordwestelijke deel. Tussen strandpaal 3 en 10 neemt het zandvolume af en heeft de kust zich, vergeleken met de periode rond 2000, tot wel enkele honderden meters teruggetrokken. Van overschrijding van de Basiskustlijn is nog geen sprake op dit brede strand. Verwacht wordt dat op termijn weer sedimentatie zal optreden. Vanuit het zeegat nadert namelijk een nieuwe zandplaat de kust van Schiermonnikoog, zoals sinds 1880 ongeveer elke 25 jaar gebeurt. Deze zandplaat zal naar verwachting in de komende jaren aanlanden en mogelijk een nieuwe zandhaak vormen, parallel aan de kust. De lange termijn trend van zandaanvoer vanuit de buitendelta zal waarschijnlijk wel afnemen, omdat de buitendelta kleiner is geworden. Daarom is over enkele decennia mogelijk ook meer kustafslag aan de westkant van het eiland te verwachten. Oost en Nederhoff bevelen aan nader te kijken naar deze ontwikkelingen, de consequenties voor het kustbeheer in kaart te brengen en de mogelijkheden te onderzoeken tot een meer geïntegreerde benadering van kust- duin- en natuurbeheer voor het eiland.

Bronnen

Oost, A.P. & K. Nederhoff, 2017. Beheerbibliotheek Schiermonnikoog. Beschrijvingen van het kustvak ter ondersteuning van het beheer en onderhoud van de kust. Deltares, 2017.

Löffler, M.A.M., C.C. de Leeuw, M.E. ten Haaf, S.K. Verbeek, A.P. Oost, A.P. Grootjans, E.J. Lammerts & R.M.K. Haring, 2008. Eilanden natuurlijk. Natuurlijke dynamiek en veerkracht op de Waddeneilanden. Het Tij Geleerd. ISBN/978-90-806804-4-9.

https://publicwiki.deltares.nl/display/BOK/B.+Beheerbibliotheek

http://kml.deltares.nl/kml/rijkswaterstaat/kustviewer/

http://publicaties.minienm.nl/documenten/kustlijnkaarten-seriebeschrijving

https://www.schierweb.nl/geschiedenis/